جنگ ایران و تنشهای فزاینده در خلیج فارس، تنها بازار نفت جهان را دچار آشفتگی نکرده، بلکه آینده اقتصادی کشورهای ثروتمند منطقه را نیز با تهدیدی جدی روبهرو ساخته است؛ کشورهایی که طی سالهای اخیر تلاش میکردند وابستگی خود به نفت را کاهش داده و به قطبهای مالی، گردشگری و فناوری جهان تبدیل شوند.
اکنون با ادامه بحران و ناامنی در تنگه هرمز، کارشناسان هشدار میدهند که پروژههای «اقتصاد پسانفتی» در عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و بحرین با چالشهای عمیق و شاید جبرانناپذیر مواجه شدهاند.
تنگه هرمز؛ گلوگاه اقتصاد جهانی
تنگه هرمز که مسیر عبور حدود یکپنجم نفت و گاز جهان به شمار میرود، به مهمترین نقطه تنش در بحران اخیر تبدیل شده است. تحلیلگران معتقدند حتی اگر ایران و آمریکا به توافقی برای بازگشایی این آبراه دست پیدا کنند، آثار اقتصادی جنگ همچنان برای سالها باقی خواهد ماند.
فردریک اشنایدر، پژوهشگر ارشد شورای خاورمیانه در امور جهانی، میگوید:
«کشورهای خلیج فارس تصور میکنند این بحران مانند دوران کرونا موقتی است، اما واقعیت این است که اقتصاد منطقه با شکافهای ساختاری روبهرو شده که ترمیم آن آسان نخواهد بود.»
سقوط گردشگری و فرار سرمایهگذاران از دبی و ریاض
یکی از مهمترین اهداف کشورهای عربی خلیج فارس در دهه اخیر، تبدیل شدن به قطب گردشگری و سرمایهگذاری جهانی بود؛ اما جنگ ایران این مسیر را با بحران روبهرو کرده است.
بر اساس گزارش شورای جهانی سفر و گردشگری، تنها در هفتههای نخست جنگ، منطقه روزانه حدود ۶۰۰ میلیون دلار از درآمد گردشگری خود را از دست داده است. لغو سفرها، کاهش پروازها و نگرانیهای امنیتی باعث شده گردشگران و شرکتهای بینالمللی نسبت به حضور در منطقه مردد شوند.
همزمان، شرکتهای مالی و فناوری نیز درباره توسعه فعالیتهای خود در شهرهایی مانند دبی، ابوظبی و ریاض دچار تردید شدهاند. بسیاری از سرمایهگذاران نگراناند که زیرساختهای اقتصادی و حتی دفاتر شرکتها در معرض حملات پهپادی و موشکی قرار گیرند.
اقتصاد غیرنفتی خلیج فارس زیر ضرب جنگ
کشورهای حوزه خلیج فارس طی سالهای گذشته میلیاردها دلار برای توسعه اقتصاد غیرنفتی هزینه کردهاند؛ از پروژههای عظیم گردشگری عربستان گرفته تا مراکز مالی و فناوری در امارات و توسعه صادرات گاز قطر.
اما اکنون کارشناسان معتقدند همان تهدیدهای امنیتی که بازار نفت منطقه را آسیبپذیر کرده بود، بخشهای نوظهور اقتصادی را نیز تهدید میکند.
افزایش ریسک سرمایهگذاری، توقف پروژههای فناوری، کاهش تقاضا در بازار املاک و تردید نیروی کار خارجی برای مهاجرت به منطقه، از جمله نشانههای آغاز یک بحران اقتصادی گسترده در خلیج فارس است.
قطر، بحرین و کویت در فشار شدید اقتصادی
در حالی که عربستان سعودی و امارات بخشی از صادرات نفت خود را از طریق خطوط لوله جایگزین انجام میدهند، کشورهایی مانند قطر، بحرین و کویت گزینههای محدودی برای دور زدن تنگه هرمز دارند.
اندرو لبر، پژوهشگر بنیاد کارنگی، معتقد است این کشورها بیش از سایر همسایگان خود تحت فشار اقتصادی قرار گرفتهاند.
بحرین در روزهای اخیر با کاهش رتبه اعتباری از سوی مؤسسه مودیز مواجه شد و درآمدهای نفتی کویت نیز افت چشمگیری داشته است. از سوی دیگر، زیرساختهای صادرات گاز قطر نیز در پی حملات اخیر با آسیبهای جدی روبهرو شدهاند.
حملات به زیرساختهای انرژی امارات
گزارشها حاکی از آن است که ایران علاوه بر کنترل تنگه هرمز، زیرساختهای جایگزین صادرات انرژی در منطقه را نیز هدف قرار داده است. خط لوله شرق ـ غرب عربستان و بندر فجیره امارات از جمله اهداف حملات اخیر بودهاند.
کارشناسان هشدار میدهند حتی در صورت پایان جنگ، تهدید بسته شدن تنگه هرمز و حمله به زیرساختهای انرژی میتواند برای سالها بر اقتصاد خلیج فارس سایه بیفکند.
آینده مبهم رؤیای «پسانفت»
کشورهای عربی خلیج فارس طی سالهای اخیر تلاش داشتند تصویر جدیدی از خود به جهان ارائه دهند؛ اقتصادی مدرن، متنوع و مستقل از نفت. اما جنگ ایران اکنون این رؤیا را در معرض بزرگترین تهدید قرار داده است.
ادامه ناامنی در منطقه نهتنها درآمدهای نفتی را کاهش میدهد، بلکه اعتماد سرمایهگذاران جهانی به پروژههای بلندپروازانه اقتصادی خاورمیانه را نیز متزلزل خواهد کرد؛ مسئلهای که میتواند معادلات اقتصادی منطقه را برای سالها تغییر دهد.