در شیراز گورستان دارالسلام پيشينه تاريخي كهني دارد. سروش نفیسی درباره این گورستان گزارش میدهد.
گورستان دارالسلام يا صفه تربت از قديميترين قبرستانهاي ايران در دوره اسلامي است
و برخي قدمت اين گورستان را به قبل از دوران اسلام منتسب ميكنند.
نخستين قبري كه در اين گورستان پيدا شده مربوط به سال 24 هجري در زمان حيات پيامبر اكرم(ص) است
و با اين پيشينه ميتوان اين گورستان را يكي از قديميترين قبرستانهاي ايران به شمار آورد،
قبرستاني كهن كه تاريخ در آن منجمد شده است.
گورستان دارالسلام را بايد در زمره ميراث تاريخي دستهبندي كنيم، نوعي دارايي كه ارزش فرهنگي دارد.
موقعیت گورستان
گورستان دارالسلام با موقعيت كنوني خود در شهر و همين طور در بر داشتن قبرهاي علما، شاعران، فرهيختگان
و مشايخ علمي و مذهبي و سياسي، جايگاه ويژهاي در ميراث تاريخي استان فارس و شهر شيراز دارد.
در زمان احداث آن به مانند اكثر گورستانها كه در ورودي شهرها بنا ميشدند،
گورستان دارالسلام نيز در ورودي شهر و در كنار يكي از دروازههاي شهر شيراز به نام شاه داعيالله بنا شد.
گورستان دارالسلام هويت خاص تاريخي به شهر شيراز داده است.
با جاگيري قبرها و سنگ قبرهاي خاص، چونان مُهري، تاريخ را اينگونه در خود حفظ كرده است؛
تاريخي هزاران ساله از سكونت و زندگي در شهر.
از اواخر دهه 60 به بعد، به دليل پر شدن ظرفيت و خراب شدن ساختمان غسالخانه،
در فضاي اين آرامستان هشت هكتاري، تدفيني صورت نگرفت.
در اين گورستان علاوه بر مشاهير، مردمان عادي نيز دفن شدهاند و با وجودي كه ديگر خاكسپاري در آن صورت نميگيرد،
هنوز هم روزهاي پنجشنبه و جمعه مراسم فاتحهخواني بر سر قبرها جريان دارد.
سنگهاي قبر اينجا از نظر معماري، هنرهاي تجسمي و زيباشناسي منحصر به فرد است
و نقوش روي آنها چهار نماد اصلي به شكل درخت سرو،
به شكل محراب با قابي مستطيل يا مربع شكل، به شكل نماد پرنده و همين طور نمادهايي از تصاوير گرافيكي هستند
كه همگي بر روي سنگ قبرها با نوشتههايي با خطوط ممتاز و كمنظير
به مانند خطوط كوفي، رقاع، بنايي، ثلث، نسخ و نستعليق كندهكاري شده نقش بسته است.
از دفنشدگاني كه بر اهميت تاريخي اين قبرستان افزودهاند
ميتوان به برخي از علما و شهداي قيام 16 خرداد 1342 شيراز اشاره كرد.
همين طور آرامگاه شاه داعيالله و پسرش، از سادات حسيني كه نسبتشان با 19 پشت به زيد بن علي بن حسين (ع) ميرسد.
چندي است زمزمه تغيير و تبديل گورستانهاي تاريخي به فضاهاي باز شهري نظير پاركها، بوستانها و نظاير آن مطرح است.
اين ايده ابتدا در كشورهاي اروپايي رشد يافته و پس از چندين دهه به ايران رسيد.
کارشناسان چه میگویند؟
محمد هاشم قدوسي كارشناس مرمت و احيا بناها و بافتهاي تاريخي در اين باره ميگويد: «اين ايده مانند ساير تجارب و طراحيهايي كه به ايران وارد ميشود،
در جلب نظر مديران شهري نسبت به حفظ و تقويت فضاهاي باز عمومي موثر بوده است
اگرچه هميشه با مخالفتهايي از طرف مردم شهرها روبه رو شده است.
در شهر شيراز نيز در حوالي دهه چهل شمسي به بهانه گسترش و توسعه شهر
با خيابانكشيهاي جديد، اولين اقدام شهرسازي با تعرض به حريم بخشي از اين گورستان آغاز شد.»
محل بازیافت زباله
به گفته اين كارشناس از بيست سال گذشته تاكنون بخشهاي ديگري از فضاي گورستان دارالسلام
تبديل به فضاهاي خدمات شهري همچون پايانه اتوبوسراني و مركز بازيافت زباله شهرداري شده است
و راهحلهايي كه در يكي دو دهه اخير، مديران و دستاندركاران شهري به طور مقطعي و موردي براي چنين مجموعههايي ارايه كردهاند
(گرچه با نيت رفع مشكلات ناشي از متروك بودن فضا و به روزآوري بوده است) خود اين گورستان و فضاي آن را دچار مشكلات بيشتري كرده است.
طي سالهاي اخير و پس از يك دوره فراموشي نسبي گورستان دارالسلام، طرح بهسازي آن در دستور كار نهادها و مقامات شهري قرار گرفت.
محل اختفای معتادان
قدوسي راهحلهاي مقطعي را موجب دامن زدن به برخي از مشكلات در گورستان دارالسلام ميداند و ميافزايد:
«اقدامات ضربتي نظير پاكسازي محيط از مولفههاي فضايي كه امكان اختفاي معتادان را فراهم ميكند
و به زعم مسوولان و مديران شهري حذف آنها ميتواند فرسودگي را نيز از چهره اين اماكن پاك نمايد؛
اما نتيجه حاصله از چنين اقداماتي كه همگي ناشي از عدم شناخت صحيح چالش و فقدان نگرشي تخصصي در پاسخ به معضلات پديد آمده است،
موجب شده بدون مطالعه، شناخت و ارزيابي كل مجموعه، در نظام فضايي آن مداخله صورت گرفته
و بدين ترتيب هرآنچه كه در مرحله طراحي مي توانسته بعضا در زمره ميراث فرهنگي و منظر فرهنگي به حساب آيد
يا در شخصيت بخشي فضايي گورستان دارالسلام موثر باشد نيز، مورد تخريب قرار گيرد.
به عنوان مثال تخريب غسالخانه گورستان دارالسلام كه اكنون تبديل به مركز بازيافت شهرداري شيراز شده است.
جمع آوري نردههاي فلزي بعضا مسقفي كه بر روي برخي از سنگ قبرها كه انروز تعداد بسيار اندكي از آنها باقي مانده اند.»
ميتوان با بهرهگيري از كارشناسان خبره باستانشناسي و مرمت نسبت به بازسازي سنگ قبرها و جاگذاري مناسب آنها
و همچنين تزيين محل با گل و گياه مناسب، اين مكان را به پاركي دو منظوره تبديل كرد تا هم اهداف شهرداري شيراز
برآورده شده و نسبت به جمع معتادان و كارتن خوابها از سطح اين گورستان اقدام شود و هم با حفظ سنگ قبرهاي
ارزشمند به صورت موزه سنگهاي حجاري شده، نظر كارشناسان و مردم منطقه و همين طور بازماندگان نيز جلب شود.
این گزارش را در هفتاد و چهارمین شماره از ماهنامه سفر بخوانید.