دژ كنگلو شاهكاري از دوران ساساني است که استتار طبيعي دارد.
در طول تاريخ از دستاندازی بیگانگان سالها در امان مانده است.
اين بنا از يك هسته مركزي و دو بازو تشكيل شده است،
دژ كنگلو به عقابي با بالهاي باز ميماند.
همان بازوهايي است كه براي جلوگيري از رانش هسته مركزي دژ تعبيه شده است.
پلان منحصر بهفرد دژ كنگلو در ميان استحكامات دفاعي ايران با بهرهگيري از تكنيكهاي بومي البرز ساخته شده و داراي معماري اشكاني- ساساني است .
فرم دژ کنگلو
به گفته سامان توفيق سرپرست پروژه ملي غار- دژ اسپهبد خورشيد ميگويد: در فرم تاقهاي اين قلعه قابل قياس با غار دژ اسپهبد خورشيد
در همين منطقه و قلعه دختر فيروزآباد،كاخ سروستان و مجموعه تخت سليمان در ديگر نقاط ايران است.
توفيق اظهار داشت : از اين دژ سازه هايي با پلان چهار گوش و بقاياي اندودكاري
با كاوش باستان شناسي بيرون آمد كه نشان مي دهد براي ذخيره آب و مايعات ايجاد شده اند.
او نوع معماری دژ كنگلو را از دوره ساساني و مصالح بكار رفته درآن را از جنس سنگ و گچ نيم كوب اعلام كرد و گفت:
اندود گچ با خاكي كه داراي اكسيد آهن است نماي سرخ فام دژ كنگلو را سبب شده كه كمي اين سرخي كاسته و دگرگون شده است.
استتار طبیعی دژ كنگلو
اين قلعه در استتار طبيعي بالاي دره باستاني آرم و در شكاف بخشي از رشته كوههاي البرز در سوادكوه قرار دارد
و همين يكي از دلايلي بوده كه از دستبرد و تجاوز بيگانگان و غارتگران در امان مانده است.
توفيق گفت : در محوطه پيرامون قلعه،گورهايي رو به قلعه يا قله خرونرو مورد كاوش قرار گرفته است.
این گورها متعلق به اعصار آهن و دوره ساساني هستند.
سرپرست پروژه ملي غار- دژ اسپهبد خورشيد از مهمترين كشفيات اين محوطه را نگين انگشتري اعلام كرد
كه واژه فرحي به معني خوشبختي و شادكامي بر روي آن به وضوح قابل رويت است .
وي با اشاره به تعيين حريم شدن محوطه دژ كنگلو اظهار اميدواري كرد
اين باستان شناس يادآور شد:
اسپهبد خورشيد در زمان حمله با توجه به استتار كاملي كه تنگه آريم داشت از دورن اين دره خاندان و اموال خود را گذر داد.
دژ كنگلو در جنوب رشته كوه «خِرو نِرو» با ارتفاع 3620 متر قرار دارد.
چكاد كوه و صخره دست نيافتني
بوميان «خِرو نِرو» را چِكِل به معني چكاد كوه و صخره دست نيافتني مي نامند
و به باور ايشان، چِكِل آنقدر بلند است كه خورشيد هر روز براي طلوع از زير آن بالا آمده
و در هنگام غروب از يال غربي چِكِل پايين مي رود.
به گفته او اين رشته كوه حد شرقي استان مازندران با استان سمنان و شرقي ترين بخش سوادكوه است.
به باور اين باستانشناس، نكته جالب توجه اين كه خط رأس قلعه كنگلو دقيقا
با وسط رشته كوه خِرو نِرو تنظيم شده و پلان و فرم خاص اين دژ،
گمانههايي مبني بر كاربرد نجومي دژ كنگلو و چِكِل را تقويت ميكند.
این موضوع نيازمند بررسيهاي اخترشناسان و محققين اين بخش هست.
توفيق با بيان اينكه هنوز باستان شناسان در تعيين كاربري دژ کنگلو به اتفاق نظر نرسيده اند اظهار داشت:
با توجه به شواهد موجود و ساختار معماري اين بنا ميتواند نيايشگاه، بناي يادماني، كوشك سلطنتي، تفرجگاه و … باشد .
سرپرست پروژه ملي غار- دژ اسپهبد خورشيد تصريح كرد: با توجه به وجود ساختار باقي مانده
از سازههاي ذخيره آب به طور حتم اين قلعه در گذشته محل زندگي بوده است.
رابطه زنبور عسل و دژ کنگلو
وي با اشاره به اينكه كنگِلو در زبان محلي مازندراني به كنگِلي هم معروف است، تصريح كرد:
كَنگِلي در زبان مازندراني به زنبور گفته مي شود.
شايد به دليل اينكه كندوي زنبور عسل هميشه يادآور و الهامبخش دژ و قلعه هست و قلعه كنگلو هم تشبيه به آن شده است.
او افزود: همچنين واژه «لي يا لو» در زبان مازندراني به معني غار يا اِشكفت است
مانند اسامي غارهاي پلنگِ لي، ديوِلي، بِزِلي و.. كه در صفحات البرز ديده مي شوند.
کوه شهریار
در وجه تسميه نام «آريم» به شهر «آرِم خواست» در متون جغرافيايي بر مي خوريم، كه ريشه ساساني دارد و در كوه قارِن قرار داشته است.
او افزود: در قرن سوم وقتي اعراب بر آل قارِن غلبه ميكنند، حكومت اين كوهستان به شهريار باوندي واگذار مي شود
و نام كوه به شهريار كوه تغيير نام پيدا كرد و نشست گاه ييلاقي اسپهبدان در آريم بود.
اين باستانشناس با اشاره به مرمت موردی دژ كنگلو اوايل دهه 90 گفت:
در حال حاضر شكافي طولي روي برج مركزي آن ايجاد شده كه متأسفانه به دليل برداشت داربستهاي فلزي كه تا چندي پيش اثر را نگاه مي داشت
با كوچكترين رانش و زمين لرزه، خطر ريزش اين معماري بي نظير را تهديد ميكند .