دریانوردی و ناوبری ایرانیان موضوع یادداشت آقای جعفر سپهری پژوهشگر و ایرانشناس است.
بسياري از ابزارهاي ناوبري و دريانوردي در دوران باستان توسط ايرانيان اختراع شده و يا تكامل پيدا كرده است.
كهنترين سند دريانوردي ايرانيان، مُهري است كه در چغا خوزستان بهدست آمد.
تاريخ تمدن ناحيه چغاميش به شش هزارسال پيش از ميلاد ميرسد.
اين مُهر گلين، يك كشتي را با سرنشينانش نشان ميدهد.
در اين كشتي يك سردار پيروز از جنگ، در حال نشسته، و اسيران زانوزده ديده ميشوند.
در اين مُهر يك گاو نر و يك پرچم هلالي شكل هم ديده ميشوند.
همچنين نقشهاي برجسته پاسارگاد نمايانگر توانمندي دريايي ايرانيان و فرمانروايي ايشان بر هفت درياست.
گذركرد زان پس به كشتي بر آب
ز كشور به كشور برآمد شتاب
دریانوردی و ناوبری ایرانیان از ديرباز انجام ميشده و باتوجه به اين سنت دريانوردي، نياز به كشتيسازي و سودجستن از ابزارهاي دريانوردي در ايران وجود داشته است.
نخستين كشتيهايي كه در رودخانههاي ميانرودان آمدوشد ميكردند، به شكلهاي گوناگون ساخته ميشدند و ابزار حركت دادن آنها پارو بوده است.
ناوهاي ايراني در زمان هخامنشيان، بزرگترين كشتيهاي جنگي زمان خود بودند كه سه رديف پارو زن و بادبان داشتند.
اين ناوها، با سرعت 80 ميل دريايي در روز حركت ميكردند.
هر نبردناو 200 جنگجو داشت كه 30 نفر از آنها سربازان زبده و تكاور بودهاند.
دریانوردی و ناوبری ایرانیان در زمان ساسانيان نيز، قدرت مطلق در درياي پارس و اقيانوس هند بوده كه زيربناي فرهنگ دريانوردي و درياپويي مسلمانان را تشكيل داد.
تاريخ آسياي جنوبشرقي و شرق افريقا و زبان مردم اين نواحي بر اين گواه است كه اسلام توسط دريانوردان مسلمان ايراني به آنها معرفي شده است. داستان شيرازيهاي افريقا (AfricoShrazi) گوشهاي از اين تاريخ باشكوه است.….
به دربند آن ناحيت ره نيافت
به قرواطها سوي دريا شتافت
نظامي گنجوي
سكان
اختراع فرمان كشتي بدون استثنا، به ايرانيان نسبت داده شده است. در روايتها و داستانهاي ايراني چنين آمده است كه سندباد (واژه پهلوي به معني نيروي انديشه - ناخدا و دريانورد پرآوازه ايراني اهل بندر سيراف، سكان را اختراع كرده است. …
قطبنما
در مورد اختراع قطبنما روايتهاي زيادي وجود دارد.
تني چند از دانشمندان آن را به چينيها و يا حتي ايتالياييها نسبت ميدهند.
قطبنماي ايراني برخلاف قطبنماي چيني كه 24 جهت داشت، داراي 32 جهت بوده است.
عدد 32 علاوه بر نشاندادن دقت بيشتر قطبنماي ايراني، نمايانگر آشنايي ايرانيان با اعداد در مبناي 2 و دانش رياضي پيشرفته آنان است…
بادنما
بادنماي ايراني هم داراي خانه بوده است.
هرخانه به نام برخاستن و فروشدن پانزده ستاره ثابت با افزودن شمال و جنوب بوده است..
لنگر، راهنامهها (رهنامگ)، استرلاب (اسطرلاب)، دوربين، ژرفناياب – عمقياب (سوند)، ژرفاسنج، ارتفاعسنج
مسافتياب، ابزارهاي اندازهگيري، شاخص خورشيدي،
ابزار نمايش و پردازش حركت سيارات و استفاده از آتش در صنایع نظامی از دیگر اکتشافاتی است که به ایرانیان باستان نسبت میدهند و در این مقاله پژوهشی به آن اشاره شده است.
متن کامل گزارش دریانوردی و ناوبری ایرانیان را در هفتاد و ششمین شماره از ماهنامه سفر بخوانید.